آموزش املای فارسی وراه کارهای آن
موضوع: آموزش املاو راهکارهای آن
مقدّمه
اهمّیّت نوشتن و نیاز به صحیح نوشتن در ایجاد ارتباط با دیگران بر کسی پوشیده نیست. در همین ارتباط از ابتدای آموزش رسمی خواندن و نوشتن، به کودکانمان میآموزیم که چگونه بنویسیم وچه اقداماتی در این باره انجام میدهیم تا بتوانند آموختههای خود را در موقعیّتهای مختلف به کار گیرند. مهم ترین ماده درسی که این وضعیّت را بر عهده دارد، املای فارسی است. املا در لغت به معنی پر کردن، بر سر جمع گفتن، تقریر کردن مطلبی تا دیگری آن را بنویسد، است. در زبان فارسی کلمهای معادل املا و دیکته نداریم، ولی میتوانیم «از بر نویسی» یا «گفتار نویسی» را جایگزین کلمه املا یا دیکته کنیم. منظور این است که شخص گفتههای دیگران را بدون دیدن آن کلمات بنویسد. با توّجه به این که درس املا بنای علمی در یادگیری سایر دروس است و توّجه به این مهم، یکی از ضروریّات نظام آموزشی ماست و از طرفی روشهای متداول املا نمیتواند راه گشای مشکلات آموزشی در این درس باشد، امّا در این مجموعه سعی شده است چندین روش متنوع و جالب برای املا و تصحیح آن ارائه شود. تا از همین ابتدای سال تحصیلی با یاری اولیا و معلمان در افزایش توانمندی دانشآموزان تلاش شود.
1) املا به صورت گروهی. به این شکل که بچّهها را به گروههای 5 یا 6 نفره تقسیم میکنیم و در هر گروه، هر خط را یک نفر از گروه مینویسد و در انتها نمره گروهی میدهیم و آن املا در پوشه کار گروهها قرار میگیرد.
2) هر گروه یک متن املا با کمک تمام اعضای گروه خود مینویسد و ما املای همه گروهها را جمعآوری کرده و میخوانیم و سپس یا بهترین متن املا را به کل کلاس میگوییم و یا از هر گروه یک پاراگراف انتخاب کرده و املای تلفیقی تهیّه کرده و به کل کلاس، املا میگوییم. در این صورت متن املا را بچّهها انتخاب کردهاند.
3) بچهها را گروهبندی میکنیم و سپس هر گروه متن داملایی را مینویسد و برای گروه دیگر میخواند تا آن گروه بنویسند. املای گروه به گروه نام دیگر این املا است.
4) در روش دیگر، باز بچّهها به گروههای 5 یا 6 نفره تقسیم میشوند. 10 کلمه مهم از درس انتخاب میکنیم و از بچهها در گروهها میخواهیم که هر کدام جملهای را در ارتباط با درس بنویسند و از کلمات مهم مورد نظر استفاده کنند و هر گروه جملات خود را کنار هم گذاشته و یک متن کوتاه و زیبا بسازد.
5) در مواقعی که شاگردی ضعیف است و در املا پیشرفت چندانی ندارد، میتوان در هنگام املا دانشآموز ضعیف را کنار دانشآموز قوی نشاند تا بعضی از لغات را که برایش مشکل است، با مشورت بنویسد. در نتیجه دانشآموز ضعیف، هم آن لغت را به خوبی به ذهن میسپارد و هم با افت نمره به طور مکرر مواجه نمیشود. البته این روش نباید به طور تکرار و همیشگی باشد.
6) در هنگام تصحیح کردن املا، معلّم صحیح لغات را نمینویسد و دانشآموزان خودشان درست لغات را از کتاب پیدا میکنند و بعد ما به آن املا نمره میدهیم. یعنی، ابتدا دور کلمات اشتباه خط میکشیم و صحیح آن را بچهها مینویسند و ما به صحیح نوشتن آنها نمره میدهیم.
7) روش دیگر این است که معلّم بهتر است متن املا را قبل از املا برای بچّهها بخواند، ولی بچّهها چیزی ننویسند و تنها گوش دهند.
8) بعد از املا هم باید متن مجدداً خوانده شود، یعنی در هر املا کل متن باید سه بار خوانده شود.
9) دروش دیگر این که میتوان شفاهی املا را خواند و بچّهها لغات مهم آن را هجی کنند و در هوا بنویسند.
10) نوع دیگر املا میتواند چنین باشد که شاگرد پشت سری کلمات را روی پشت فرد جلویی بنویسد و شاگرد جلویی از روش حرکت انگشتی فرد عقبی بتواند لغات را بفهمد و بنویسد که این یک نوع بازی و املا است.
11) در روش دیگر به بچّهها میگوییم روزنامه با خود به کلاس بیاورند و لغات را ببرند و از لغات بریده شده یک بند املا برای ما درست کنند و بر روی ورقه بچسبانند. یا این روش میتواند به صورت گروهی هم صورت گیرد.
12) میتوان املایی را به صورت کپی بدون نقطه، بدون تشدید و یا به صورت لغات ناقص به دانشآموزان داد تا آنان در جای مناسب نقطه بگذارند و یا تشدید قرار دهند یا لغات ناقص را کامل کنند.
13) میتوان املا را به صورت لغات صحیح و غلط در کنار هم قرار داد تا بچّهها کلمه غلط را خط بزنند.
14) روش دیگر املا میتواند به صورت تصویری باشد. یعنی، شکل را به دانشآموزان بدهیم تا آنان املای صحیح آن را بنویسند.
15) املای تقویت حافظه: بدین صورت که معلم متنی را روی تخته مینویسد و سپس متن را برای دانشآموزان میخواند و سپس روی نوشتههایش روی تخته پرده میکشد و بچهها باید هر آنچه از متن فهمیدهاند را بنویسند. سپس معلم پرده را از تخته برمیدارد و بچهها متن خود را با متن تخته مقایسه میکنند و به خود امتیاز میدهند.
16) روش دیگر، میتواند استفاده از آینه باشد که کلمات را بر عکس بنویسیم و بچهها با آینه درست آن را بنویسند و یا صحیح آن را بخوانند.
17) املای آبکی: روش دیگر، استفاده از آب و محیط حیاط مدرسه است. بدین ترتیب که بچهها به صورت انفرادی و یا گروهی با خود آبپاش به مدرسه میآورند و با آب دیکته را روی زمین بنویسند و گروهی نوشتههای خود را تصحیح کنند.
18) روش دیگر در تصحیح املا این است که دانشآموزان با اشتباهات خود جمله بسازند و یا املا به صورت جملهسازی از لغات مهم درس باشد.
19) کلمات مهم یا مشکل درس را روی پارچه بنویسند و سپس با خمیر و یا نخ و سوزن کلمات را بسازند و یا بدوزند که در این صورت املا با هنر و بازی توأمان میشود (یادگیری تلفیقی)
20) دانشآموزان از اشتباهات خود در املا کلمات همخانواده، متضاد و یا هم معنا بنویسند.
21) برای آشنایی دانشآموزان با انواع صداها و لهجهها در هنگام گفتن املا و از این که بچهها تنها به صدا و لحن معلم خود خو نگیرند، معلم میتواند از اطرافیان خود بخواهد تا متن املا را بر روی نوار بخوانند و صدای خود را ضبط کنند و سپس آن متن را به کلاس بیاورد و بچهها از روی آن نوار دیکته بنویسند و در هنگام ارزشیابی پایانی و یا هر زمان دیگر بچهها دچار مشکل نشوند.
22) ه معلم میتوانند در املاهای کلاسی از دانش آموزی بخواهد که به بچههای کلاس املا بگویندتا بچهها با انواع صداها و لحن و گویش در داملا آشنا شوند.
23) دانشآموزان میتوانند به والدین خود املا بگویند و والدین در املای خود چند کلمه را اشتباه بنویسند تا بچهها آنها را تصحیح کنند و به پدر و مادر خود نمره دهند.
24) به جای والدین بیسواد، دانش آموز میتواند صدای خود را ضبط کند و از روی صدای خود به خودش املا بگوید یعنی صدای ضبط شده خود را جایگزین صدای اولیای خود که بی سواد هستند، نماید.
25) یکی دیگر از روشها برای تصحیح املا این است که میتوان املا را به بچهها داد تا تصحیح کنند، ولی در نهایت نمره نهایی را معلم بدهد و یا دانشآموزان تصحیح کننده با مداد کنار دفتر فرد، نمره بگذارند و بعد معلم، نمره خود را با نمرهای که دانشآموزان داده مقایسه کند.
26) معلم لغاتی مشکل را بر روی مقوا مینویسد و مقوا را به تخته نصب میکند و زمان کوتاهی وقت میدهد تا دانشآموزان کلمات را به دقت نگاه کنند و سپس مقوا را جمع میکند. در این جا بچهها هر آنچه از لغات در ذهنشان مانده است را مینویسند و ما لغات و کلمات آنان را تصحیح میکنیم تا دقت آنان سنجیده شود.
27) دانشآموزان املا را در هوا بنویسند و ما هم در هوا تصحیح کنیم نه با قلم و روی کاغذ.
28) روش دیگر املا که همراه با بازی هم است، این است که دانشآموزان با گچ روی زمین مدرسه و حیاط مدرسه املا بنویسند و سپس حیاط را دستهجمعی بشویند تا آثار گچ حیاط مدرسه را کثیف نکند.
چگونه املا بگوییم! با عنایت به این که شیوه های تدریس درس تغییر نموده است لزوم استفاده از روشهای نوین املا گفتن نیز جزء ضروریات یک کلاس پویاو شاداب می باشد.گرچه شاید کاربرد این نوع املا برای کلاس هایی با کثرت دانش آموز ممکن است مشکل زا باشد لیکن با درایت معلمین ارجمند وبا تغییرات اندکی قابل اجرا بوده و املا با نشاط وآموزش همراه می شود .
1- در وقت املا سعی شود جای دانش آموزان را تغییر ندهیم .
2- دانش آموزان کنار هم بنشینند وحق داشته باشند آرام به یکدیگر تذکر بدهند.(چون بهترین وقت یادگیری همان لحظه ای است که ببینند و درست بنویسند .)
3- هنگام املا وسط کلاس بایستیم تا صدایمان به طور یکنواخت به گوش همه برسد.
4- هنگام خواندن املا در بین ردیف ها قدم نزنیم چون سبب حواس پرتی دانش آموزان می شود.
5- املا را با عجله و شتاب نخوانیم .
6- وقت وزمان املا را با توجه به متن در نظر بگیریم تا مجبور نشویم پایان آن را به سرعت بخوانیم.
7- هیچ وقت زمان املا را بعد از زنگ ورزش یا زمانی که بچه ها به گردش علمی رفته اند ،یا حتی در پایان زنگ مدرسه قرار ندهیم.
8- متن املا را از یک صفحه آن هم با خط خود دانش آموز در نظر بگیریم .
9- متن املا را از قبل آماده کرده ودر قالب یک داستان یا متنی شنیدنی وقابل درک وفهم دانش آموزان ارائه کنیم.
10- از دادن کلمه های دشوار یا کلمه هایی که به گوش دانش آموزنخورده باشد خودداری کنیم.
11- سعی کنیم علاوه بر کلمه ها و واژه های کتاب ،هر بار چند کلمه خارج از آن ،که مترادف و هم خانواده ی کلمات کتاب باشند به دانش آموزان املا بگوییم.
12- قبل از گفتن املا ،یک بار آن را با صدایی آرام برای آن ها بخوانیم .
13- کلمه های دشوار را برایشان معنی کرده و آنها را با خط تحریری نستعلیق روی تخته بنویسیم.
14- نوشته های روی تخته همیشه زیبا ،خوانا و واضح بوده و تا پایان املا ،روی تابلو باقی بمانند.
15- آهنگ صدا را با توجه به جملات پرسشی ،تعجبی،یا امری تغییر دهیم تا املا را بهتر بفهمند.
16- در پایان، املا را بار دیگر برایشان بخوانیم تا اگر کلمه ای را جا گذاشته اند ، بنویسند.
17- از متن املای خود کپی بگیریم.
18- بعد از اتمام کپی آن را روی هر میز قرار دهیم.
19- از روی کپی املا ،دانش آموزان املای دوستان خود را تصحیح می کنند.
20- از آنها می خواهیم دور کلمه های اشتباه را خط بکشند و صحیح آن را با رنگ دیگری بنویسند.
21- کار کنترل و نظارت را ، با قدم زدن در کنار هر میز شروع کنیم.
22- در پایان همه ی املا ها را کنترل وبه جای نمره از واژه های مثبت مانند:از سعی شما ممنونم،اگر بیشتر تلاش کنی، موفق تر خواهی بود و... استفاده کنیم.
23- در جلسه ی بعد، دانش آموزان املاهای خود را یکبار دیگر می خوانند و با کلمه های اشتباه جمله می سازند.
24- جمله های ساخته شده را روی تابلو می نویسیم.
25- از روی جمله های ساخته شده به کمک دانش آموزان ،متن دیگری می سازیم.
26- متن های ساخته شده را در کلاس می خوانیم تا زمینه ساز نوشتن انشا شود
بیان املا به صورت جملات مسجع (حتی با تغییر کلمات ) به شرطی که از کلماتی استفاده شود که دانش آموزان ازقبل با آن ها آشنایی داشته باشند باعث می شود که نه تنها دانش آموزان در زمینه ی بیان شعر رشد نمایند وخودشان در جلسات بعدی با معلم در بیان شعر همکاری نمایند بلکه برای گفتن املا لحظه شماری می کنند معلم نیز با کاری تکراری و بی روح سروکار نخواهد داشت.)
در بعضی از روز ها به جای دیکته گفتن ، متنی را به دانش آموز بدهید که یک حرف در آن نوشته نشده باشد سپس از بچه هابخواهید آن متن را کامل کنند (حروفی را مجهول کنید که اکثر دانش آموزان در آن دچار اشکال شده باشند)
می توان با یک بازی پای تابلو کلمات را به صورت غلط نوشت (به طوریکه هر حرف روی یک کارت باشد) و از دانش آموز خواست تا صحیح کلمه را با جابجاکردن کارتها بسازد. ( یک مجموعه کارت که روی هر یک فقط یک حرف نوشته شده است وجود دارد)
آموزش املا و گرفتن املا به صورت گروهی ادگاردیل می گوید : دانش آموزان 90 درصد آنچه را که از راه دیدن ، نوشتن ، شنیدن ، و کار کردن یا انجام دادن می آموزند را خیلی راحت می توانند به یاد بیاورند . بنابر، این قانون هر چه در راه یاد گیری حواس بیشتری مشغول باشند، عمر مطالب و درک آن پایدارتر و مانگارتر خواهد بود. مدّتی است این سوال در ذهن من به وجود آمده است که تا چه اندازه شیوه ی درست نوشتن کلمه ها و واژه ها را در کلاس به دانش آموزان آموزش داده ایم که با افتخار زیر کلمه ی غلط خودکار قرمز می کشیم ؟ لذا برای مرتفع کردن این مشکل بزرگ به ظاهر کوچک ،نگرانی همکاران محترم و دلسوز از این که عدّه ای از دانش آموزان کند نویس ، کم کار یا بد خط و نمی توانند کلمه ها را درست بنویسند، تصمیم به نوشتن مطلبی در این راستا نموده به امید آنکه بتواند گام کوچکی در راه بر طرف نمودن مشکلات خاصّ املا بر دارد. ، فراگیران و معلّم توجّه داشته باشند هر کلمه ای که از نظر همه دارای ارزش املایی بوده و تا حدّی در نوشتن آن دانش آموزان با مشکل مواجه می شوند در کلاس کار شود . که این مورد خود می تواند به روش هایی اجرا شود . برای مثال : 1- دانش آموزان به صورت گروهی خود کلمات را پیدا کنند . و با هم برای آن ها هم معنی ، جمله و ..... پیدا کنند . 2-کلمه های مشکل با خط درشت روی تابلو نوشته شده و دانش آموزان ضعیف با انگشت اشاره روی کلمات کشیده و آن را لمس می کنند . که این امر باعث می شود یکی دیگر از حواس در راه آموزش به کار گرفته شده و یاد گیری را بهترو پایدارتر کند . 3- دانش آموزان کلمات سخت را با چشم های بسته در هوا بنویسند . یعنی دانش آموزان به صورت حفظی با انگشت اشاره آن کلمات را در هوا می نویسند. 4- معلّم کلمات سخت را که توسط دانش آموزان انتخاب شده اند، روی کاغذ در اشکال مختلف نوشته به صورتی که حرف های چند شکلی با رنگ های دیگرنوشته شود ، در کلاس روی تابلو و در معرض دید همه نصب می نماید و به مدّت یک هفته همان جا هستند . این کار باعث میشود که دانش آموزان با استفاده از حس بینایی و گفتاری کلمات را هر روز تکرار و تمرین کنند . 5- پیدا کردن کلماتی که دارای حرف چند شکلی مثل کلمه ی کتاب هستند توسط خود دانش آموزان به صورت گروهی با همکاری معلّم . برای مثال اگر در درس کلمه ی بعضی به عنوان کلید انتخاب شده است ، دانش آموزان کلماتی که حرف (ض) دارند راپیدا کرده و برای همدیگر می خوانند و می نویسند . مثل . رضا ، حاضر ، ماضی بن ، مریض و ...... به این روش تا حدودی املای کلمات درس تمرین و برای نوشتن آن ها به صورت حفظی آمادگی پیدا می کنند . که برای تثبیت این یاد گیری املای گروهی راه حل مناسبی به نظر می رسد .
روش گرفتن املا به صورت گروهی قبل از هر چیز در هنگام شروع کلاس توسط یکی از دانش آموزان ، آن ها را به گروه های حداکثر پنج نفره تقسیم و در میان آنها در زمان گروه بندی نویسنده را انتخاب می کنیم . بعد از مشخص شدن جای هر کدام از دانش آموزان و توصیه های لازم ، این که گروه ها اوّل فقط به نویسنده نگاه می کنند و در صورت غلط نوشتن کلمه به او یاد آوری می کنند که کلمه را غلط نوشته و در درست نوشتن کلمه با هم به او کمک می کنند . همه ی دانش آموزان به صورتی در نوشتن املا دخیل هستند . یعنی اعضای گروه با هم جمله ای را از درس که می دانند انتخاب کرده و یکی از آن ها می خواند و بقیّه ی گروه ها و گروه خود شان آن را می نویسند . تمام گروه ها این کار را انجام می دهند . تو صیه شود که اعضای گروه ها به جملات دوستان خود خوب گوش بدهند چون جمله تکرار نمی شود . بعد از این که تعداد جملات خوانده شده توسط گروه ها به حد کافی رسید . از گروهی می خواهیم که املای خود را بخواند ، این کار توسط عضوی غیر از نویسنده انجام می گیرد . این کار باعث می شود اول نویسنده در خوانا نوشتن دقّت کند . دوّم گروه ها خوب گوش بدهند مباد ا کلمه ای را جا گذاشته باشند . سوّم یک بار دیگر املای خود را مرور می کنند ، شاید کلمه ای را غلط نوشته باشند و آن را اصلاح می کنند . بعد از خواندن املا از گروه ها می خواهیم که نام همه ی اعضا را روی ورقه نوشته و دور نام نویسنده خط بکشند . املا ی گروه ها را بین همدیگر عوض کرده و از آن ها می خواهیم که با هم املای دوستان شان را بررسی کنند ودور کلمه های غلط خط بکشند . این کار باعث می شود که دانش آموزان به اشتباهات احتمالی خود پی ببرند و حس دیداری خود را در راه یاد گرفتن به کار گیرند اعتماد به نفس دانش آموزان ضعیف به و کم رو و منزوی به دلیل شرکت در کار گرو هی بالا رفته و به یک خود باوری می رسند که برایشان لذّت بخش است . لازم است که بدانیم یاد گیری از گروه هم سال خیلی بیشتر از معلّم و کتاب است . بعد از بررسی املا ها توسط گروه ها معلّم هم املا ها را چک کرده و برای غلط های احتمالی هر گروه راه کار هایی مثل پیدا کردن درست کلمه و جمله سازی با آن کلمات را توسط اعضای گروه ارائه می کند . و کیفیت گروه ها را نسبت به همدیگر در دفتر چه ی یادداشت خود ثبت می کند . اگر معلّم بخواهد نمره منظور کند ، نمره ی گروه مال تک تک اعضای گروه هم می باشد . یعنی اگر گروهی نمره ی 19 گرفته باشد برای تمام اعضای آن گروه نمره ی 19 منظور خواهد شد . ولی توصیه می شود که اصلاً برای املای کلاسی نمره منظور نگردد . بلکه از واژه های کیفی مثل ( عالی ، بسیار خوب ، آفرین ، خوب ، بیشتر دقّت شود و .....) استفاده شود . شکل بالا روش آرایش گروه بوده و دایره ای که فلش ها به طرف آن رفته اند نویسنده می باشد. در پایان توصیه ای به همکاران و گوشزدی به خود (( از دانش آموزان همان چیزی را بخواهیم که به آن ها کمک کرده ایم تا یاد بگیرند .)) بیشتر سعی کنیم که غلط یاد نگیرند تا بعد برای آنها تصحیح کنیم .
تهیّه وتنظیم :موسی غلامی
سرگروه ادبیّات شهرستان گنبد کاووس